Waarom letterlijk

Waarom is er bij gelovigen soms weerstand tegen het idee van een oeroud universum? Vermoedelijk omdat ze het belangrijk vinden om de Tora, inclusief het scheppingsverhaal, letterlijk te interpreteren. Want als je de letterlijke interpretatie loslaat, passen wij ons niet meer aan aan de Tora, maar de Tora aan ons. Daarmee verliest de Tora haar impact op ons leven. Kort weergegeven:

  • Doel: maximale impact van de Tora
  • Middel: letterlijke interpretatie

Maar dient dit middel wel altijd zijn doel? Of kan het soms contraproductief zijn om de Tora letterlijk te interpreteren?

Onmogelijke interpretaties

Hoe kunnen wij bijvoorbeeld deze tekst letterlijk interpreteren:

Op de dag dat je daarvan eet, zul je sterven.— Beresjiet (Genesis) 2:17

… terwijl we weten dat Adam na van de vrucht gegeten te hebben nog jaren leefde?

En moeten we geloven dat de Eeuwige letterlijk een arm en een hand heeft?

Bedenk dat u zelf slaaf was in Egypte totdat de Eeuwige, uw God, u met sterke hand en opgeheven arm bevrijdde.— Debariem (Deuteronomium) 5:15

En zou de aarde echt vier hoeken hebben?

Hij brengt bijeen […] van de vier hoeken van de aarde.— Jesjaja 11:12

Waarom is het in dit geval contraproductief om aan de letterlijke interpretatie vast te houden en te geloven dat de aarde echt vier hoeken heeft? Omdat een tekst, zoals de Tora, pas impact op ons heeft als wij haar begrijpen, en begrijpen betekent: integreren met onze bestaande kennis.

De consequentie hiervan is dat als wij de letterlijke interpretatie van een tekst niet kunnen integreren met onze bestaande kennis, wij de interpretatie dan (minimaal) aan moeten passen zodat dat wel mogelijk is en de tekst wel impact op ons kan hebben.

Saadia Gaon en de Rambam

Saadia Gaon schrijft dan ook in Emoenot Wedeöt 7 dat we de Tora letterlijk moeten interpreteren, tenzij de tekst in tegenspraak is met:

  • onze waarneming
  • onze rede
  • een andere Toratekst
  • de overgeleverde interpretatie

En de Rambam schrijft:

Those passages in the Bible, which in their literal sense contain statements that can be refuted by proof, must and can be interpreted otherwise.— Moree Neboechiem 2:25

De opdracht van de Tora is dan ook niet om te geloven en onbegrijpelijke dogma’s te belijden maar om te weten, te begrijpen.

Weet dat de Eeuwige God is.— Debariem (Deuteronomium) 4:39

Onze waarneming en rede vormen zelfs de basis voor ons geloof in de openbaring:

Wees gewaarschuwd en neem u zorgvuldig in acht, zodat u nooit vergeet wat u met eigen ogen hebt gezien, maar de herinnering daaraan levendig houdt en alles aan uw kinderen en kleinkinderen doorvertelt.— Debariem (Deuteronomium) 4:9

U bent er getuige van geweest opdat u zou beseffen dat de Eeuwige de enige God is.— Debariem (Deuteronomium) 4:35

Zouden wij de Tora verheffen boven onze waarneming en rede dan zouden wij daarmee de basis voor ons geloof in de Tora vernietigen.

Hellend vlak

Sommigen zijn bang dat we ons op een hellend vlak begeven als we de letterlijke interpretatie soms loslaten, dat dan op een gegeven moment alle geboden figuurlijk genomen worden, maar het Jodendom stelt duidelijke grenzen aan herinterpretaties:

  • Als deze de halacha tegenspreekt, de Joodse wet
  • Als deze een aan het hele volk overgeleverde interpretatie tegenspreekt

Genesis 1 letterlijk?

Hoe zit het nu met Genesis 1? In het licht van de huidige wetenschap mogen we stellen dat de letterlijke lezing van Genesis 1 onze waarneming en rede tegenspreekt. Een herinterpretatie van Genesis 1 is daarnaast niet in strijd met de halacha of een aan het hele volk overgeleverde interpretatie. Sterker nog, Genesis 1 wordt traditioneel opgevat als een esoterische tekst, vol geheimen.

Het scheppingsverhaal mag niet worden uitgelegd in de aanwezigheid van twee studenten.— Misjna, Chagiga 2

De Rambam schrijft:

Our Sages have said (Yemen Midrash on Gen. i. 1), “It is impossible to give a full account of the Creation to man. Therefore Scripture simply tells us, In the beginning God created the heavens and the earth” (Gen. i. 1). Thus they have suggested that this subject is a deep mystery, and in the words of Solomon, “Far off and exceedingly deep, who can find it out?” (Eccles. vii. 24). It has been treated in metaphors in order that the uneducated may comprehend it according to the measure of their faculties and the feebleness of their apprehension, while educated persons may take it in a different sense.— Moree Neboechiem, Introductie

Reputatie van de Tora

Waarom is het zo belangrijk om niet vast te blijven houden aan een letterlijke lezing van Gensis 1? Omdat de reputatie van de Tora en Gods naam op het spel staan. Want als mensen met een wetenschappelijke achtergrond begrijpen dat het volgen van de Tora impliceert dat je moet geloven dat de wereld niet ouder is dan een paar duizend jaar, dan zullen zij de Tora onmiddelijk verwerpen. Hier zie je dat een letterlijke interpretatie niet altijd leidt tot een maximale impact van de Tora op de wereld.

Als wij het scheppingsverhaal echter weten te interpreteren, niet als als een kosmogonie (een verhaal over hoe het heelal is ontstaan), maar als een kosmologie (een beschrijving van de globale structuur van het heelal, de orde van Gods schepping), dan geven wij de vervulling van de volgende tekst een kans:

Alle volken die dat zien en van deze wetten horen, zullen zeggen: ‘Wat is dat grote volk wijs en verstandig!’— Debariem (Deuteronomium) 4:6

En de Rambam noemt nog een andere reden:

The account given in Scripture of the Creation is not, as is generally believed, intended to be in all its parts literal. […] The literal meaning of the words might lead us to conceive corrupt ideas and to form false opinions about God, or even entirely to abandon and reject the principles of our Faith. It is therefore right to abstain and refrain from examining this subject superficially and unscientifically.

Dat Genesis 1, niet als een kosmonogie maar een kosmologie, inderdaad ‘wijsheid en inzicht’ biedt, hoop ik in een latere blogpost te laten zien…


Deze blogpost is de samenvatting van een lezing bij Ohel Abraham en is gebaseerd op hoofdstuk 7 van:

slifkin

The Challenge of Creation
Judaism’s Encounter with Science, Cosmology, and Evolution
Rabbi Natan Slifkin

Carefully, methodically, and eschewing sensationalistic or dogmatic claims in favor of reasoned analysis, it shows how some of the greatest Jewish thinkers explained Judaism and Genesis in a way that complements modern science rather than conflicts with it.

Bestellen

Nieuwsbrief

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte.